Bu söz yıllardır mimarlık dünyasında dolaşıyor. Çoğu zaman romantik bulunuyor. Oysa bugün çevresel psikoloji, nöromimarlık ve kent araştırmaları bunun yalnızca güzel bir metafor olmadığını söylüyor. İçinde yaşadığımız mekânlar; nasıl yürüdüğümüzü, nasıl karşılaştığımızı ne kadar sosyalleştiğimizi ne kadar strese girdiğimizi ve hatta dünyayı nasıl algıladığımızı etkiliyor.

Farklı coğrafyalar, farklı kültürler. Ama aynı cam kuleler, aynı rezidans lobileri, aynı açık mutfaklar, aynı alışveriş merkezleri, aynı zincir kafeler, aynı ofis katları.

Bir zamanlar şehirler birbirine benzemiyordu. Bugün ise çoğu yeni yapı, bulunduğu yere ait olmaktan çok küresel bir katalogdan seçilmiş gibi duruyor.

Kent kuramcısı ve antropolog Marc Augé bu durumu "non-place" — yersiz mekân — kavramıyla açıklıyor. Ona göre havaalanları, alışveriş merkezleri, zincir oteller ve giderek şehirlerin büyük bölümü; tarihini, kimliğini ve aidiyet duygusunu kaybetmeye başladı. Sonuç olarak "her yer, her yere benziyor."

Bence sorun yalnızca mimari estetik değil.

Sorun, bu mekânların aynı yaşam biçimini üretmeye başlaması. Çünkü her mekân bize görünmez biçimde bir davranış öneriyor: yüksek duvarlar birbirimizi görmemeyi öğretiyor, kapalı siteler yabancıyla ilişki kurmamayı öğretiyor, devasa otoparklar yürümemeyi öğretiyor, doğadan kopuk yapılar mevsimleri unutturuyor. Tek tip konut planları ise tek tip gündelik alışkanlıklar üretiyor.

Tam da bu nedenle Danimarkalı şehir plancısı Jan Gehl, elli yılı aşkın araştırmasının sonunda mimarlığın aslında binalardan çok "binaların arasındaki yaşamı" tasarlaması gerektiğini söyledi. Gehl'in en önemli keşfi şuydu: şehirler önce otomobiller için tasarlandığında insanlar kamusal yaşamdan çekiliyor; ancak sokaklar yeniden insanlar için düzenlendiğinde şehir daha canlı, daha güvenli, daha sağlıklı ve daha yaşanabilir hâle geliyor. Bu yalnızca bir görüş değil — yıllarca süren gözlemlerin sonucunda geliştirilen bir tasarım yaklaşımı.

Bugün bu ilişkiyi yalnızca şehir plancıları değil, nörobilimciler de araştırıyor. 2025 yılında yayımlanan kapsamlı bir sistematik derleme, yapılı çevrenin insanların duygularını, stres düzeylerini, dikkatini ve davranışlarını ölçülebilir biçimde etkilediğini gösteriyor. Kalp ritmi, göz hareketleri, EEG ve diğer biyometrik veriler artık mimarlığın insan üzerindeki etkisini nesnel olarak inceleyebiliyor. Yani artık yalnızca "mekân bizi etkiliyor gibi geliyor" demiyoruz; bunu ölçebiliyoruz.

Elbette burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor.

Mimarlık insan karakterini tek başına belirlemez. Richard Buday'ın da vurguladığı gibi insan davranışı; aile, kültür, biyoloji ve sosyal çevre gibi birçok değişkenin ortak ürünüdür. Ancak mimarlık bu davranışları kolaylaştırabilir, zorlaştırabilir veya yönlendirebilir. İyi tasarlanmış bir yapı tek başına daha iyi insanlar yaratmaz; ama iyi davranışların ortaya çıkabileceği zemini hazırlayabilir.

Benim asıl kaygım tam da burada başlıyor. Biz bugün şehirlerimizi giderek aynılaştırıyoruz. Sonra neden insanların aynı kafelerde oturduğunu, aynı hayatları yaşadığını, aynı şekilde düşündüğünü, aynı deneyimleri tükettiğini merak ediyoruz.

Belki de sorun insanlarda değildir. Belki sorun, onların her gün tekrar tekrar yaşamak zorunda bırakıldığı mekânsal senaryolardadır. Yani mekân yalnızca bir fon değildir; toplumsal yaşamın aktif bir üreticisidir.

Bu yüzden artık mimarlığın yeni sorusu şu olmalı: "Daha ikonik bir bina nasıl tasarlarız?" değil — "İnsanların kendi karakter ve kültürlerine uygun olarak farklı yaşayabileceği mekânları nasıl tasarlarız?" Çünkü kentlerin kimliği yalnızca cephelerinde değil, ürettikleri yaşam biçiminde saklıdır.

Belki de yazının başındaki cümleyi bugün şöyle düzeltmek gerekir: insanları birbirine benzeten şey, mimarinin kendisi değil; mimarinin zamanla ürettiği, birbirine benzeyen yaşam biçimleridir.